Pałac w Falentach

(...) W roku 1845 dobra falenckie nabyła na licytacji Maria z Tyzenhauzów hr. Przezdziecka, żona Aleksandra, wybitnego historyka i archeologa. Falenty stanowiły letnią rezydencję Przezdzieckich, ponieważ posiadali pałace również w Warszawie. W związku z nabyciem dóbr został wykonany kolejny spis majątku Falenty oraz należących do nich folwarków i osad.

W latach 1852 - 1857 Przezdzieccy dokonali gruntownej przebudowy pałacu według projektów ówczesnego architekta Franciszka Marii Lanciego. Z tego okresu pochodzą cztery wieże na narożach, dobudowany do głównego korpusu północy ryzalit mieszczący kaplicę, południowa oficyna połączona z pałacem galerią arkadową, obecny wygląd fasa, neogotycka brama wjazdowa, oranżeria, a wewnątrz pałacu sala balowa na pierwszym piętrze. Przezdzieccy pałac nie tylko wspaniale odbudowali w stylu neorenesansowym, ale również ogród znacznie poszerzyli i obsadzili rzadko spotykanymi drzewami i kwiatami. W pałacu umieścili kolekcję obrazów, a także zbiory historyczne i pamiątki związane z bitwą raszyńską 1809 roku. Była to broń i części umundurowania znalezione na polach i bagnach. Aleksander hr. Przezdziecki herbu Roch III był znawcą sztuki, literatury ojczystej, a także wydawcą. Był również z zamiłowania archeologiem i brał czynny udział w wielu konferencjach i sympozjach naukowych, zarówno krajowych jak i zagranicznych. On pierwszy opublikował w "Bibliotece Warszawskiej" (1852) - wzmiankę o odkopaniu na terenie dóbr falenckich w Puchałach popielnic słowiańskich.

Następnym właścicielem (1872 - 1909) był Gustaw hr. Przezdziecki, młodszy syn Aleksandra, działacz gospodarczy i społeczny. W roku 1878 poślubił Marię Czapską i w tym okresie przeprowadził remont pałacu. Z tego okresu pochodzą niektóre elementy wystroju elewacji i wnętrz pałacowych. W górnym fryzie elewacji umieszczone zostały herby rodzin: Przezdzieckich - Roch III, Czapskich - Leliwa i Tyzenhauzów - Bawoł. Nad oknami pierwszego piętra wmurowano tarcze herbowe z monogramami GMP (Gustaw i Maria Przezdzieccy). Drzwi i okna zaopatrzono w mosiężne klamki w kształcie gałki z herbem Roch III oraz inicjałami GMP. Niektóre zachowały się do dziś w sali kolumnowej (dawna sala balowa). Wzniesiona została również brama w alei wjazdowej zwanej aleją Hrabską. Na wyższych słupach bramy widnieją herby Przezdzieckich i Czapskich. W roku 1978 brama ta została przeniesiona z alei Hrabskiej i usytuowana przed wjazdem na dziedziniec pałacowy, obok małej portierni wybudowanej w 1977 r.

W latach 1909 - 1939 posiadłości falenckie należały do córki Gustawa Przezdzieckiego - Zofii ks. Czetwertyńskiej, żony Seweryna ks. Światopełka - Czetwertyńskiego, herbu Pogoń ruska, właściciela dóbr ziemskich w Suchowoli w woj. lubelskim, prezesa Centralnego Towarzystwa rolniczego (1907 - 1917). Czetwertyńscy dokonali dalszej przebudowy pałacu. Wtedy m.in. dobudowano obecne wejście do pałacu, które osłania portal z XVIII wieku z literami "P.T." (Piotr Tepper).

W końcu września i na początku października 1914 roku w rejonie Dąbrówka - Falenty - Sękocin - Gołków toczyła się zaciekła bitwa, która spowodowała wiele zniszczeń w majątku Falenty oraz w okolicy.

Córka Zofii i Seweryna ks. Czetwertyńskich - Barbara poślubiła w 1925 r. Adama Remigiusza hr. Grocholskiego herbu Syrokomla, adiutanta marszałka Józefa Piłsudzkiego. W posagu otrzymała część majątków: Michałowice i Puchały. W Puchałach nad stawem Grocholscy rozpoczęli budowę domu, którą kontynuowali do wybuchu drugiej wojny światowej.

W czasie drugiej wojny światowej (1940 - 1945) w okresie okupacji hitlerowskiej, Niemcy urządzili w Falentach ośrodek wypoczynkowy dla wyższych oficerów SS i funkcjonariuszy GESTAPO z alei Szucha w Warszawie. Przejęli również gospodarstwo rolne. W Falentach, w otoczeniu esesmanów i gestapowców, bywał szef Gestapo - Ludwik Hahn - kat Warszawy.

Po wojnie Falenty zostały przejęte w 1945 r. przez Skarb Państwa i - podobnie jak w swej odległej historii - przechodziły z rąk do rąk różnych instytucji. Ośrodek pałacowy był ośrodkiem szkoleniowych kolejno: Najwyższej Izy Kontroli (od 1945), Rady Państwa (od 1952), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie (w latach 1952 - 1964). Mieściły się tam również: Szkoła Rolnicza, Technikum Ogrodnicze i Podstawowa Szkoła Wieczorowa dla dorosłych.

W roku 1951 wybudowano nową, wolno stojącą oficynę na planie podkowy, usytuowaną na północ od pałacu. W roku 1956 przeprowadzono - pod kierunkiem architekta Feliksa Kanclerza - remont całości zespołu pałacowego, zniszczonego w czasie okupacji niemieckiej. Park wokół pałacu został uporządkowany i zaplanowany na nowo przez architekta krajobrazu, Barbarę Chrzanowską.

Inne były powojenne losy gospodarstwa rolnego. Początkowo majątek należał do Państwowych Nieruchomości Ziemskich, potem do administracji Gospodarstw Rolnych i Leśnych (AGRiL) w latach 1945 - 1946, a następnie do Państwowych Gospodarstw Rolnych (PGR), wchodząc w skład zespołu PGR Wilanów (1949 - 1954).

Stawy w tym czasie były wyłączone (110 ha) i należały do zjednoczenia Rybactwa Śródlądowego. Z chwilą powstania Ośrodka Szkolenia Rolniczego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie - gospodarstwo falenckie stało się gospodarstwem pomocniczym tego Ośrodka (1954 - 1964).

Decyzją Ministra Rolnictwa z dnia 27 czerwca 1964 roku Ośrodek Szkolenia Rolniczego Falenty wraz z pałacem i przynależnym gospodarstwem rolnym o ogólnym obszarze 405,70 ha został przekazany z dniem 1 lipca 1964 roku Instytutowi Melioracji i Użytków Zielonych (IMUZ), powołanemu Uchwałą Rady Ministrów nr 610/53 z dnia 12 sierpnia 1953. Mieścił się on wtedy w Warszawie przy ul. Nowogrodzkiej 50, w budynku Banku Rolnego.

Pałac, oficyna południowa i północna (pawilon naukowy) należą do Instytutu. W pałacu mieszczą się Dyrekcja Instytutu, działy administracyjne, Wydawnictwa oraz Biblioteka. Natomiast zakłady naukowe Instytutu usytuowały się w pawilonie naukowym (oficyna północna), wybudowanym w 1951 r.

Z gospodarstwa rolnego Falenty utworzono Rolniczy Zakład Badawczy, podległy Instytutowi Melioracji i Użytków Zielonych, przemianowany w roku 1968 na będący na własnym rozrachunku Zakład Doświadczalny Melioracji i Użytków Zielonych. Duży udział łąk w zespole gospodarstwa pozwala na prowadzenie prac badawczych z zakresy racjonalnego gospodarowania na użytkach zielonych, stanowiących jedno z podstawowych zadań Instytutu.

Zgodnie ze statutem zatwierdzonym w 1992 roku przez Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej "przedmiotem działania Instytutu jest prowadzenie badań naukowych i prac badawczo - rozwojowych oraz upowszechnianie tych badań w zakresie: urządzania przestrzeni produkcyjnej rolnictwa, gospodarki wodnej w rolnictwie, sanitacji wsi, gospodarowania na użytkach zielonych, z uwzględnieniem ekonomicznych uwarunkowań produkcji oraz ochrony środowiska przyrodniczego."

W roku 1991 Instytut Melioracji i Użytków Zielonych w Falentach uzyskał prawo wieczystego użytkowania gruntów falenckich, będących własnością Skarbu Państwa, a pozostających dotychczas w zarządzie IMUZ. Budynki i urządzenia oraz pozostałe składniki majątku stały się własnością Instytutu (Dz. U. 191 nr 44 poz. 194 & 64.1 ).

Obecnie w pałacu nalazła swą siedzibę również Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Rozwoju Regionalnego (WSPiRR), rozpoczynając od października 2002 roku - pierwszy rok swej działalności - rok akademicki 2002/2003/ Są to studia inżynierskie dzienne i zaoczne w zakresie specjalności: gospodarka przestrzenna obszarów wiejskich oraz inżynieria i przedsiębiorczość w ochronie środowiska. Współzałożycielami WSPiRR są instytuty naukowe: Instytut Melioracji i Użytków Zielonych, Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej akademii Nauk, a także Bank Spółdzielczy w Raszynie.

Instytut Melioracji i Użytków Zielonych w czasie swej prawie czterdziestoletniej działalności na terenie Falent przeprowadził wiele inwestycji oraz remontów i napraw modernizacyjnych. Zadbano również o zespół pałacowo - parkowy, który dzięki temu został zabezpieczony przed niszczącym działaniem czasu i może nadal służyć nauce i społeczeństwu.

---